:) nieregularne

pozostać

bleiben blieb geblieben (H)

jechać

fahren fuhr gefahren (S)

latać

fliegen flog geflogen (S)

uczyć się

lernen lernte gelernt (H)

grać

spielen spielte gespielt(H)

tańczyć

tanzen, tanzte, getanzt (H)

leniuchować

faulenzen, faulenzte, gefaulenzt (H)

oglądać telewizor

fernsehen (er sieht fern), sah fern, ferngesehen (H)

słuchać muzyki

hören, hörte, gehört (haben)

śpiewać

singen sang gesungen

spotykać

traffen, traf, getroffen (H)

zwiedzać

Sehenswürdigkeiten besichtigen (besichtigt), besichtigte, besichtigt (haben)

odwiedzać krewnych

verwandte besuchen besuchen, besuchte, besucht (haben)

prehistoria

zaczęła się wraz z początkiem gatunku ludzkiego (kilka milionów lat temu) i skończyła w momencie wynalezienia pisma lub powstawania pierwszych państw (ok. 4 – 3,5 tys. lat p.n.e.).

starożytności

jej symbolicznym końcem był rok 476, kiedy to Odoaker – germański wódz wojsk pozostających na służbie Rzymu obalił ostatniego cesarza Romulusa Augustulusa i insygnia cesarskie odesłał do Konstantynopola (stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego

średniowiecze

za symboliczny kres którego uznaje się na przykład rok 1450 (wynalezienie druku), 1453 (zdobycie Konstantynopola przez Turków) lub 1492 (odkrycie Ameryki

epoka nowożytna

trwała do roku 1789 (wybuch wielkiej rewolucji we Francji) lub 1815 (kongres wiedeński)

wieku XIX

zakończył się wraz z wybuchem pierwszej wojny światowej w roku 1914

Dwudzieste stulecie

kres wyznaczony być może przez powstanie „Solidarności” (1980) lub wybory czerwcowe w Polsce (1989), upadek muru berlińskiego (1989), zjednoczenie Niemiec (1990), upadek ZSRR (1991) lub zamach terrorystyczny w Nowym Jorku (2001)

rewolucja neolityczna

polegająca na przejściu grup ludzkich od koczowniczego do osiadłego trybu życia możliwego dzięki opanowaniu rolnictwa. Rewolucja neolityczna zaczęła się kilkanaście tysięcy lat przed naszą erą na Bliskim Wschodzie w rejonie tak zwanego żyznego półksiężyca

Cywilizacja egipska (dolina Nilu)

władca zwany faraonem politeistyczna (zakładająca istnienie wielu bóstw) religia z charakterystycznym zwyczajem balsamowania zwłok, bogowie Amon i Re (w pewnym momencie utożsamieni), Ozyrys, Izyda  pismo hieroglificzne (i inne, których nazwy wykraczają poza zakres wiedzy koniecznej)  zachowane do dziś monumentalne piramidy i inne budowle (Sfinks)

Cywilizacje Mezopotamii (rozwijające się w dorzeczu Tygrysu i Eufratu)

 podstawy cywilizacji stworzone przez Sumerów  politeistyczne religie  pismo klinowe  jeden z najstarszych zbiorów praw – kodeks Hammurabiego oparty o (dosłownie sformułowaną gdzie indziej) zasadę oko za oko, ząb za ząb

Cywilizacja żydowska (Palestyna)

 Monoteistyczna (przyjmująca istnienie jednego, osobowego, wiecznego, wszechmogącego Boga) religia (judaizm).  Święta księga zwana Biblią złożona z pism zawierających przesłanie moralne i religijne oraz odwołujących się do historii narodu żydowskiego, w tym: o Dziejów opuszczenia przez Żydów, których przywódcą był Mojżesz, Egiptu i osiedlenia się w „ziemi obiecanej” w rejonie Palestyny. o Historii powstania i upadku państwa żydowskiego, które apogeum potęgi przeżyło w czasach panowania królów

Cywilizacja minojska (kreteńska) – jeden z fundamentów cywilizacji greckiej

 imperium morskie  władca zwany minosem  ruiny pałacu w Knossos na Krecie  nieodczytane pismo

Cywilizacja grecka (Półwysep Bałkański, a w konsekwencji kolonizacji oraz podbojów Aleksandra Wielkiego – basen Morza Śródziemnego i Bliski Wschód) –

jeden z głównych fundamentów współczesnej Europy  przejęte od Fenicjan pismo alfabetyczne  specyficzna struktura polityczna, której podstawą była wspólnota zwana polis (w daleko idącym uproszczeniu: miasto – państwo). Najważniejsze poleis greckie to Sparta będąca symbolem ustroju oligarchiczno-monarchicznego oraz Ateny, gdzie w okresie klasycznym to jest ok. V w p.n.e. funkcjonował system demokratyczny. W tym czasie Ateny osiągnęły apogeum potęgi. Za jednego z jej twórców uważa się polityczneg

Cywilizacja grecka ogromny dorobek w zakresie sztuki i nauki

 ogromny dorobek w zakresie sztuki i nauki o politeistyczna religia, rozbudowana mitologia o bogowie, między innymi: Zeus, Atena, Hera, Posejdon, Afrodyta, Hefajstos, Ares, Demeter, Hestia, Hermes, Apollo, Artemida. o herosi: Herakles o literatura: Homer (Iliada i Odyseja); tragicy Sofokles (Antygona), Ajschylos, Eurypides; poetka Safona o filozofia i nauka: Pitagoras, Tales, Sokrates (autor słynnego powiedzenia będącego narzędziem dociekań filozoficznych „wiem, że nic nie wiem”), Platon, Aryst

Cywilizacja grecka

 zawody sportowe rozgrywane w Olimpii (igrzyska olimpijskie)  wzorce życia obywatelskiego (demokracja, patriotyzm itp.)

Zeus Atena Hera Posejdon Afrodyta Ares Artemida Herakles

=Jowisz = Minerwa = Junona = Neptun = Wenus = Mars = Diana = Herkules

bitwa pod Maratonem

(zwycięstwo w 490 r. p.n.e., o którym Ateńczyków poinformował grecki żołnierz przebiegłszy ok. 40 kilometrów z pola bitwy do miasta)

bitwa pod Termopilami

(porażka w 480 r p.n.e. zakończona bohaterską śmiercią około 300 Spartan i ich wodza króla Leonidasa)

bitwa pod Salaminą

(morskie zwycięstwo w 480 r. p.n.e.)

Aleksander Wielki

Pod koniec IV w p.n. e władca Macedonii – jednego z państw helleńskiego kręgu kulturowego – zjednoczył greckie poleis i dokonał podboju imperium perskiego, w wyniku czego nastąpiła ekspansja cywilizacji greckiej na Afrykę (Egipt) i Azję (Azja Mniejsza, Mezopotamia, Persja) aż po rzekę Indus.

1054

rozłam nazywamy wielką schizmą wschodnią. (schizma to rozłam mający podłoże przede wszystkim polityczne). W ten sposób ukształtował się Kościół Prawosławny i (Rzymsko) Katolicki. Różnice pomiędzy nimi wynikały z odrębności cywilizacji bizantyjskiej i zachodniej, ale w zasadzie ograniczały się do kwestii organizacyjnych (przede wszystkim uznawania prymatu Papieża) i liturgicznych, nie wnikając bardzo głęboko w wymiar dogmatyczny.

• Benedyktyni

(twórca – żyjący na przełomie V i VI wieku św. Benedykt uznany za patrona Europy), których życie zorganizowane było na podstawie reguły „ora et labora” (módl się i pracuj) i od nazwy których utworzone zostało określenie „benedyktyńska cierpliwość”.

• Dominikanie

(założyciel – żyjący na przełomie XII i XIII stulecia św. Dominik), „zakon kaznodziejski” w głoszeniu Słowa Bożego upatrujący istotę swej misji

• Franciszkanie

• Franciszkanie (twórca – żyjący na przełomie XII i XIII stulecia św. Franciszek) wzywający do zachowania ubóstwa.

Feudalizm

to formacja (system, ale raczej nie ustrój) społeczno-gospodarcza, w której najważniejszym czynnikiem wyznaczającym pozycję jednostki w społeczeństwie był stosunek do własności ziemskiej. W związku z tym, pomiędzy właścicielami ziemi (feudałami) kształtował się system zależności zwanych lennymi, a pomiędzy właścicielem ziemi, a jej użytkownikami (chłopami) – system zależności zwanych poddańczymi.

1453

Średniowiecznym kontynuatorem Cesarstwa Wschodniorzymskiego było Cesarstwo zwane Bizantyjskim. Od 8 w traciło ono kolejne terytoria na rzecz Arabów, a następnie Turków. Przestało istnieć 1453 r., wraz z upadkiem stolicy (Konstantynopola) zdobytej przez Turków.

państwo Franków

Jego władca, Chlodwig przyjął chrzest w V w n.e... W 800 roku władca Franków Karol z dynastii Karolingów przyjął tytuł cesarza nawiązując do tradycji rzymskiej. Karol zwany Wielkim połączył pod swym panowaniem znaczną część Europy Zachodniej i Środkowej

843 ne

w Verdun państwo Franków podzielone zostało na trzy części. Traktat ten symbolizuje początek historii politycznej Niemiec i Francji

dynastie Kapetyngów i Walezjuszów

Przedstawicielami pierwszej z nich byli między innymi zmarły w XIII w. podczas wyprawy krzyżowej Ludwik IX Święty oraz Filip IV Piekny, który wzmocnił Francję i zasłynął między innymi z brutalnej rozprawy z zakonem Templariuszy.

1066 r.

symbol początku dziejów politycznych Anglii można uznać jej podbój dokonany w XI stuleciu przez księcia Normandii – Wilhelma Zdobywcę dzięki wielkiemu zwycięstwu pod Hastings

wojna stuletnia trwająca od połowy XIV do połowy XV w.

Konflikt pomiędzy Anglią i Francją, którego kulminacją była wojna stuletnia trwająca od połowy XIV do połowy XV w. W wyniku tej wojny, mimo początkowych sukcesów, władcom angielskim nie udało się przejąć tronu francuskiego. Do zwycięstwa Francji przyczyniło się wystąpienie kanonizowanej później Joanny d’Arc uznanej za patronkę Francji.

1453

Wojny z imperium arabskim, a od XIV w. – państwem Turków Osmańskich, którzy w 1453 r. zdobyli Konstantynopol.